Pozasądowe rozwiązywanie sporów


 

Mediacja i koncyliacja są alternatywnymi metodami rozwiązywania sporów (Alternative Dispute Resolution, ADR). Ich praktyczne zastosowanie jest bardzo popularne w USA oraz w krajach europejskich z ugruntowaną praktyką pozasądowego rozstrzygania sporów oraz rozwiniętą gospodarką wolnorynkową.

Mediacja to próba doprowadzenia do ugodowego, satysfakcjonującego strony rozwiązania sporu na drodze dobrowolnych negocjacji prowadzonych przy udziale trzeciej osoby, neutralnego i bezstronnego mediatora, który wspiera przebieg negocjacji, łagodzi powstające napięcia i pomaga w dojściu do porozumienia.

Do podstawowych zasad mediacji należy:

1)     dobrowolność – udział w mediacji jest dobrowolny a zgoda ma mediację może być cofnięta przez każdą ze stron na każdym etapie trwania mediacji;

2)     bezstronność - strony mediacji mają równe prawa i powinny być traktowane jednakowo;

3)     poufność - przebieg postępowania mediacyjnego objęty jest tajemnicą;

4)     neutralność - mediator nie może narzucać stronom własnych propozycji rozwiązań sporu, porozumienie jest wypracowywane przez same strony (jedynie na zgodny wniosek stron mediator może wskazać sposoby rozwiązania sporu, które nie są dla stron wiążące, a ponadto mediatorowi nie wolno czerpać żadnych korzyści z tego, co jest przedmiotem negocjacji pomiędzy uczestnikami ani też z faktu, sposobu lub formy zawarcia ugody);

5)     akceptowalność - strony muszą zaakceptować osobę mediatora i jego pomoc w dochodzeniu do porozumienia; mogą również na początku mediacji uzgodnić z mediatorem reguły mediacji, których następnie w toku mediacji powinny przestrzegać.

Koncyliacja co do zasady polega natomiast na rozpatrzeniu sporu przez niezależnego koncyliatora albo specjalną komisję koncyliacyjną. Może to być komisja stała lub powołana ad hoc przez strony sporu. Podstawowym zadaniem koncyliatora lub komisji koncyliacyjnej jest zaproponowanie rozstrzygnięcia, które byłoby do przyjęcia przez strony sporu albo pozwoliłoby im na wypracowanie własnego rozwiązania sporu.

Strony nie są przy tym związane przedstawioną im propozycją rozstrzygnięcia. Wybór rozwiązania zawsze należy do stron sporu, natomiast koncyliatorzy odpowiadają za opracowanie końcowego porozumienia (ugody).

Mediatorzy i koncyliatorzy moderują proces rozwiązywania sporu, pomagają stronom zrozumieć problem, dokonać analizy konsekwencji różnych rozwiązań i co najważniejsze zapobiegają eskalacji konfliktu między stronami. W przypadkach wyjątkowo trudnych konfliktów mogą pośredniczyć w utrzymaniu komunikacji między stronami.

Jedną z ważnych zalet ADR jest ich poufny charakter.

Mediacja i koncyliacja jako metody alternatywnego rozwiązywania sporów są rozwiązaniami tańszymi i szybszymi od tradycyjnego procesu sądowego. Dają ponadto stronom poczucie większej kontroli nad sporem i jego rozwiązaniami.

Wprowadzenie do ustawy ADR, w szczególności w przypadku sporów wynikłych na tle zamówień publicznych o istotnym znaczeniu dla zamawiających oraz dużej wartości jest uzasadnione potrzebą zapewnienia stronom sporu instrumentów, które zwiększą szanse na dobrowolne i zadowalające obie strony zakończenie konfliktu. Nie bez znaczenia jest także możliwość mniej czasochłonnego i mniej kosztownego zaangażowania się zamawiających i wykonawców w postępowanie, które ma przynieść rozstrzygnięcie powstałego sporu.

Zamawiający i wykonawca mają pełną swobodę w wyborze pozasądowego sposobu rozwiązania sporu. Mogą przykładowo przedstawić własne propozycje ugodowe albo rozważyć propozycje ugodowe przygotowane przez drugą stronę. Mogą także skorzystać z pomocy ośrodka mediacyjnego.

Art. 591 ust. 1 projektu ustawy zakłada, że w sprawie majątkowej, w której zawarcie ugody jest dopuszczalne, każda ze stron umowy, w przypadku sporu wynikającego z zamówienia publicznego, może złożyć wniosek o przeprowadzenie mediacji lub inne polubowne rozwiązanie sporu. W przypadku zamówień publicznych o szacunkowej wartości zamówienia publicznego ustalonej, jako równa lub przekraczająca w złotych równowartość kwoty 10 000 000 euro dla dostaw lub usług oraz 20 000 000 euro dla robót budowlanych oraz o wartość przedmiotu sporu przewyższa 100 000 złotych, ww. wniosek będzie mógł być złożony do Prezesa Sądu Polubownego przy Prokuratorii Generalnej Rzeczypospolitej Polskiej (PGRP). Jednocześnie, niezależnie od wartości zamówienia publicznego oraz wartości przedmiotu sporu, w sprawie, w której zawarcie ugody między zamawiającym a wykonawcą jest dopuszczalne, przewidziano możliwość złożenia wniosku o przeprowadzenie mediacji lub inne polubowne rozwiązanie sporu do innego ośrodka mediacyjnego.

Przy ustaleniu wartości przedmiotu sporu będzie pomocne reguły z art. 19-26 ustawy – Kodeks postępowania cywilnego.

Prowadzenie mediacji lub ADR będzie nowym uprawnieniem dla Sądu Polubownego przy PGRP. Dotychczas sąd ten miał możliwość prowadzenia ADR w sprawach, w których stronami sporu są podmioty inne niż Skarb Państwa, państwowe osoby prawne, osoby prawne z udziałem Skarbu Państwa lub państwowych osób prawnych (zob. art. 26 ust. 2 pkt 2 ustawy z dnia 15 grudnia 2016 r. o Prokuratorii Generalnej Rzeczypospolitej Polskiej (Dz. U. z 2019 r. poz. 1265).

Zgodnie z art. 591 ust. 2 projektu ustawy postępowanie w sprawie polubownego zakończenia sporu będzie prowadzone na podstawie umowy, której postanowienia mogą być umieszczone w odrębnej umowie zawartej między zamawiającym a wykonawcą po zawarciu umowy w sprawie zamówienia publicznego, a nawet po jej wykonaniu, rozwiązaniu, wypowiedzeniu czy wygaśnięciu, albo samej umowie w sprawie zamówienia publicznego lub umowie ramowej. Do zawarcia umowy w sprawie mediacji albo innym polubownym rozwiązaniu sporu może dojść także przez wyrażenie przez stronę zgody na mediację lub inne polubowne rozwiązanie sporu, gdy druga strona złożyła wniosek

Zawarcie ugody nie może prowadzić do naruszenia przepisów działu VII rozdziału 3 projektu ustawy (art. 592 projektu ustawy). Co do zasady ugoda musi być zgodna z prawem i zasadami współżycia społecznego. Z uwagi na ograniczenia związane z możliwością zmiany umowy w sprawie zamówienia publicznego, z naturalnych względów ugoda (jako rodzaju umowy) nie może prowadzić do obejścia prawa w tym zakresie.

Dla wzmocnienia celu jaki ma spełniać art. 187 § 1 pkt 3 ustawy – Kodeks postępowania cywilnego, proponuje się, aby zamawiający w pozwie albo odpowiedzi na pozew informował, czy strony podjęły próbę mediacji lub innego polubownego rozwiązania sporu, a w przypadku gdy takich prób nie podjęto, wyjaśnienie przyczyn ich niepodjęcia (projektowany art. 593 ust. 1). W przypadku niedopełnienia tego obowiązku, gdy szacunkowa wartość zamówienia publicznego została ustalona jako równa lub przekraczająca w złotych równowartość kwoty 10 000 000 euro dla dostaw lub usług oraz 20 000 000 euro dla robót budowlanych oraz wartość przedmiotu sporu przewyższa 100 000 złotych, sąd będzie zobowiązany do skierowania stron do mediacji lub innego polubownego rozwiązania sporu. Skierowanie nastąpi do Sądu Polubownego przy PGRP, chyba że strony wskażą inny ośrodek mediacyjny.  Art. 593 ust. 2 projektu ustawy będzie stanowił lex specialis w stosunku do kodeksowego przepisu, który nie przewiduje żadnych konsekwencji, gdy w pozwie nie zawarto informacji o podejmowaniu prób pozasądowego rozwiązania sporu. Wprowadzenie obowiązku skierowania do ADR nie stanowi zagrożenia dla stron w zakresie prawa do sądu. Tytułem przykładu można wskazać na powszechnie uznawaną w prawie unijnym możliwość wprowadzenia w porządkach krajowych obowiązku poddania się mediacji. Wprost zostało to wyartykułowane w motywie 14 oraz art. 2 ust. 1 dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady nr 2008/52/WE z dnia 21 maja 2008 r. w sprawie niektórych aspektów mediacji w sprawach cywilnych i handlowych (Dz. Urz. UE L 136 z 24.05.2008, str. 3).

W projektowanym art. 594 ust. 1 zakłada się, że Sąd Polubowny przy PGRP będzie prowadził mediację lub inne polubowne rozwiązanie sporu na podstawie przepisów ustawy z dnia 15 grudnia 2016 r. o Prokuratorii Generalnej Rzeczypospolitej Polskiej, tj. regulaminu Sądu Polubownego  (aktualny regulamin Sądu Polubownego przy PGRP jest dostępny na stronie https://sp.prokuratoria.gov.pl/regulamin,m,m1,9 - dostęp z dnia 5 kwietnia 2019 r.) przy Prokuratorii Generalnej Rzeczypospolitej Polskiej, o którym mowa w art. 26 ust. 7 ustawy z dnia 15 grudnia 2016 r. o Prokuratorii Generalnej Rzeczypospolitej Polskiej. W regulaminie tym, już obecnie, znajdują się zapisy dotyczące mediacji i koncyliacji.

Pozostałe kwestie nieuregulowane w ustawie w zakresie mediacji lub innego polubownego rozwiązania sporu będą regulowane stosowanymi odpowiednio przepisami księgi pierwszej tytułu VI działu II rozdziału 1 oddziału 1 ustawy– Kodeks postępowania cywilnego, w szczególności dotyczy to osoby mediatora (projektowany art. 594 ust. 2). W szczególności będzie dotyczyć to ADR prowadzonego w innych ośrodkach mediacyjnych.

Do zawarcia ugody w sprawie spornej należności cywilnoprawnej, będącej wynikiem udziału w ADR, zgodnie z art. 594 ust. 3 projektu ustawy , będzie miał zastosowanie przepis art. 54a ustawy z dnia 27 sierpnia 2009 r. o finansach publicznych. Przepis ten określa przesłanki jakimi powinien kierować się zamawiający będący jednostką sektora finansów publicznych. Możliwość zawarcia ugody jest uzależniona od wyników oceny, czy skutki ugody są dla tej jednostki lub odpowiednio Skarbu Państwa albo budżetu jednostki samorządu terytorialnego korzystniejsze niż prawdopodobny wynik postępowania sądowego albo arbitrażowego. Ocena skutków ugody jest dokonywana, w formie pisemnej, z uwzględnieniem okoliczności sprawy, w szczególności zasadności spornych żądań, możliwości ich zaspokojenia i przewidywanego czasu trwania oraz kosztów postępowania sądowego albo arbitrażowego.

W projektowanym art. 595 wskazano na odrębności z jakimi wiąże się ADR w sprawach zamówień publicznych przed Sądem Polubownym przy PGRP. Po pierwsze, czas trwania mediacji lub innego polubownego rozwiązania sporu nie może przekroczyć dwóch miesięcy (art. 595 pkt 1 projektu ustawy). Termin ten, na zgodny wniosek stron z innych ważnych powodów, będzie mógł być przedłużony – stosowanie do reguły zawartej w art. 18310 § 1 ustawy – Kodeks postępowania cywilnego.

Po drugie, w art. 595 pkt 2 projektu ustawy wprowadza się ograniczenie, zgodnie z którym osoby będące mediatorem lub koncyliatorem nie mogły być pełnomocnikami w postępowaniu przed sądem w postępowaniu dotyczącym sporu objętym mediacją lub innym polubownym rozwiązaniem sporu, jak również w żaden inny sposób uczestniczyć w tym postępowaniu sądowym. Oznacza to, że osoby zaangażowane w ADR w ramach Sądu Polubownego przy PGRP, przed skierowaniem sprawy do sądu albo sprawy będącej w toku nie będą mogły reprezentować strony  (zamawiającego i wykonawcy), jako pełnomocnik.



stat4u